آشنایی با بیماری های كلیوی

آشنایی با بیماریهای كلیوی

بیماریهای دستگاه ادرار

 

مقدمه :

دستگاه ادراری تشكیل یافته است از كلیه ها ، حالبها ( میز نای ها ) ، مثانه ( آبدان ) و مجرای ادرار ( پیشابراه ) .كلیه ها دو عضو لوبیایی شكل هستند كه در طرفین مهر های كمری قرار دارند روی كلیه ها را یك لایه نسبتاً ضخیم چربی می پوشاند و موجب می شود كلیه ها در جای خود محكم و ثابت بماند . كلیه از واحدهای كوچكی بنام نفرون تشكیل یافته است كه هر دو نفرون دارای سه قسمت می باشد.گلومرول ، كپسول بومن و لوله كلیوی ( TUBULE ) كه پر پیچ و هم می باشند . گلومرولها كه شبیه كلاف نخ هستند شبكه ای از مویرگها می باشند كه خون هنگام عبور از آنها آب و مواد محلول خود را ( بجز آلبومین ) به آنها می دهد كه قطره ، قطره از گلومرولها در لوله های پر پیچ و خم می ریزد و دراین لوله ها قسمت مهمی از آب و مواد محلول دوباره جذب و وارد خون می شودا . برخی مواد محلول مانند گلوكز كه در گلومرولها ترشج می شود دوباره تماماً در لوله ها جذب و وارد خون می گردد بنابراین در ادرار طبیعی نبایستی گلوكز ( قند ) وجود داشته باشد در صورتیكه مواد دیگری از قبیل كلرور بوسیله گلومرولها ترشح شده قسمتی از آن در لوله ها جذب گردیده و مقداری نیز در ادرار باقی می ماند . لذا در ادرار طبیعی كلرور وجود دارد . ادرار ترشح شده از كلیه ها وارد لگنچه شده و از آنجا بوسیله حالبها بمثانه می ریزد و در آنجا جمع می شود و پس از پر شدن مثانه با اراده شخص از پیشابراه خارج می گردد .

وظیفه كلیه ها در بدن عبارتست از :

1 تصفیه خون و جدا سازی مواد زائد آن كه مهمترین آنها اوره دكراتینین هستد .

2- كلیهها عمل تنظیم و تعادل آب بدن را انجام می دهند كه در هنگامی كه به آب كافی دسترسی نداریم نعنانع دفع آب زیاد از بدن می گردد . در این هنگام ادرار غلیظ تر می شود . از طرفی وقتی مصرف مایعات زیاد می شود كلیه ها آب بیشتری را دفع می كنند تا تنظیم مایعات درون بدن به هم نخورد .

3 تنظیم غلظت املاح خون ( نمك و قند و .. ) و حفظ تعداد گلبولهای قرمز خون یكی دیگر از وظایف كلیه هاست در بعضی از موارد كلیه با ترشح ماده اس ساخته شدن گلبوهای قرمز را تحریك می كند . اختلال در هر یك از وظایف كلیه می تواند بسیار خطرناك باشد پس باید از این اعضاء بخوبی مراقبت كنیم .

اهمیت شناخت بیماریهای كلیه :

به دلیل اهمیت كلیه در سلامت انسان

دیگر این كه این بیماریها از مهمترین بیماریها در سراسر جهان است ،‌آمارها نشان می دهد كه در هر یك میلیون نفر 90 نفر مبتلا به بیماری كلیوی هستند.

سوم این كه بیماریهای كلیوی مشكلات اقتصادی زیادی را به جامعه تحمیل می كند و مشكلات درمانی را سبب می گردد .

علل بیماریهای كلیوی :

این علل عبارتند از :

عفونت تومور یا غده ها ضربهها عوامل شیمیایی عوامل آلرژی زا ( حساسیت زا ) و ناهنجاریهای مادر زادی

بیماریهای كلیه

ناهنجاریهای مادرزادی كلیه

تاهنجاریهای مادرزادی بیش از هر عضو دیگر در كلیه مشاهده می شود . بعضی از آنها اختلال ایجاد نمی نمایند ولی اكثراً كار عملی كلیه بسبب این ناهنجاریها مختل می گردد . ناهنجاریهای مادرزادی كه در كلیه دیده می شود عبارتند از : هیپولازی كلیه ( كلیه كوچكتر از معمول است و اغلب یكی از كلیه ها مبتلا است ) ، كلیه های پولی كیست ( كیست های متعدد دركلیه دیده می شود و تقریباً همیشه دو طرفی است ) ، فقدان یك كلیه و كلیه های متعدد ( وجود سه و یا چهار كلیه كه خیلی نادر است ) . در مواجهه با ناراحتی های مبهم شكمی بایستی ناهنجاریهای دستگاه ادراری را در نظر داشت و برای قطعی شدن تشخیص از آزمایشات پرتوشناسی كمك گرفت .

نفریت :

آماس كلیه را نفریت گویند كه بدو صورت حاد و مزمن دیده می شود .

نفریت حاد : سبب ها نفریت حاد كه بهتر است گلومرولونفریت حاد گفته شود (( زمانی كه التهاب عفونی ومنتشر كلافچه های كلیه وجود دارد )) در دنباله برخی از عفونتها بخصوص عفونت قسمتهای فوقانی دستگاه تنفس بوسیله نوعی استرپتوكوك ایجاد می گردد . آنژین استرپتوكوكی بیش از همه مقصر است ولی مخملك ، عفونتهای پوستی استرپتوكوكی ،پنومونی و آندوكاردین باكتریال نیز ممكن است برخی اوقات سبب بروز نفریت حاد بشوند . این بیماری در نزد كودكان و نوجوانان خیلی فراوانتر از بالغین مشاهده می گردد .

نشانه ها : شروع بیماری معمولاً ناگهانی است 1 تا 3 هفته بعد از بروز عفونت اولیه ( معمولاً آنژین استپرتوكوكی ) ظاهر می گردند . سر درد ،‌ تب ،‌بی اشتهائی ، تهوع و استفراغ ، شایعترین نشانه های بیماری هستند . بیمار مبتلا به خون شاشی است ( هماتوری ) و در ادرار آلبومین وجود دارد . خیز ( ادم ) در ابتدا بصورت پف كردن پلكها وصورت بروز میكند . سپس قوزك پا مبتلا به خیز می شود و سرانجام خیز تمام بدن زا  فرا خواهد گرفت .

در اثر خیز بخصوص سر در نزد كودكان ممكن است تشنج بروز كند . فشار خون اغلب بالا است رنگ ادرار تغییر كرده و برنگ جگری و یا قهوه ای روشن در می آید . ( بعلت وجودخون ) و مقدار ادرار در شبانه روز كم می شود ولی انوری هیلی نادر است . ( انوری : قطع شدن كامل ادرار )

پیشگیری و درمان بهترین روش جلوگیری از بروز نفریت درمان عفونتهایاسترپتوكوكی است . استعمال بموقع و كافی پنی سیلین و سولفامیدها و سایر آنتی بیوتیكها برای سركوب كردن عفونت اصلی از بروز نفریت حاد تا حدود زیادی جلوگیری بعمل می آورد و پنی سیلین بهترین و انتخابی ترین آنتی بیوتیك است چنانچه پنی سیلین برای درمان عفونت اصلی بكار نرفته و بیمار نسبت به پنی سیلین حساسیت نداشته باشد در درمان نفریت بایستی هر چه زودتر تزریق پنی سیلین را آغاز نمائیم ،‌رژیم غذائی بیمار باید تا موقعی كه خیز وجود دارد و فشارخون بالا است فاقد نمك باشد . محدود كردن میزان پروتئین بعلت وجود آلبومین در ادرار لازم نیست و اكثر موارد بیمار می تواند بعد از 10 تا 14 روز رژیم غذائی عادی خود را از سر گیرد .

چنانچه علائم نارسائی قلب بظهور برسد باید به تجویز یكیاز فرآورده های دیژیتال مبادرت ورزید و تا زمانیكه علائم بیماری برطرف نشده و وضع ادرار اصلاح نگردیده است ( از نظر وجود خون و آلبومین ،‌مقدار ادرار شبانه روز ) بیمار بایستی در بستر استراحت نماید . این مدت در حدود 2 تا 6 هفته طول می كشد .

نفریت مزمن : سبب ها ، نفریت مزمن در برخی موارد بدنباله نفریت حاد كه خوب درمان نشده بروز می كند و در بسیاری موارد نیز بدون مقدمه بوده و بدرستی معلوم نیست كه آیا عفونت در پیدایش نفریت مزمن دخالت دارد یا نه .

نشانه ها : در مراحل ابتدائی كه هنوز علائم بالینی آشكار نشده است فقط با آزمایش ادرار می توان بوجود بیمار پی برد ( ادرار دارای آلبومین و سیلندر و خوناست ) و هنگامی كه بیماری پیشرفت نماید وآلبومینوری شدید و طولانی باشد پروتئین پلاسما كم شده و خز بظهور می رسد .

اكثر بیماران بسبب خیز ، سردرد ، فشار خون و تنگدستی بهنگام فعالیت به پزشك مراجعه می كنند و گاهی نیز بیماری بطور اتفاقی در آزمایش روزمره ادرار تشخیص داده می شود بیماران ممكن است ساها و تا زمانیكه نارسائی قلب و كلیه بروز نكرده است بزندگی خودادامه دهند . در نفریت مزمن پیشرفته اوره خون نیز بالا می رود و سبب اورمی می گرددو با پیدایش اورمی نشانه هائی چون سردرد ، تهوع ، استفراغ نیز بروز می نماید و در مراحل خیلی پیشرفته بیماری ، بیماران بعلت اورمی و عدم تعادل اسید ، باز محیط داخلی از پای در می آیند و تعداد زیادی نیزسبب نارسائی قلب ( ناشی از فشار خون ) وخونریزی مغزی فوت مینمایند .

درمان : گرچه پیش آگهی نهائی بیماری بد است با اینحال اگر درمان صحیح انجام شود پیشرفت بیماری كند گشته وبیمار می توان مدتها بزندگی خود ادامه دهد . در مرحله پنهانی بیماری بیمار بایستی از كارهای خسته كننده بپرهیزد و از عفونتهای استرپتوكوكی در امان باشد . تا وقتیكه عمل كلیه خیلی مختل نگشته استلازم نیست ،‌میزان پروتئین رژیم غذائی را كم نمایند وتا زمانیكه نارسائی قلب ایجاد نشده است حذف نمك رژیم غذایی بی مورد است . زمانیكه ضایعات كلیوی شروع به پیشرفت نموده خیزوهماتوری بروز نماید بیمار بایستی تا برطرف شدن علائم یاد شده در بستر استراحت نماید .

برای تسكن سردرد وبیخوابی و تحریك پذیری میتوان ازداروهای میكن و فنوباربیتال و آرام بخش استفاده نمود ، چنانچه بیمار قبل از خواب از حمام گرم استفاده نماید و یا یك داروی خواب آور مناسب مصرف نماید میتواند شب را با آرامی بخواید .در صورتیكه نارسائی قلب بروز نماید بایستی این نارسائی با روش مخصوص درمان گردد برای درمان كم خونی حاصله از این بیماری باید به تجویز آهن ،اسید فولیك و ویتامین B مبادرت نمود .

تومورهای كلیه :

تومورهای كلیه دو دسته اند ،‌تومورهای خوشخیم وتومورهای بدخیم .

تومورهای خوش خیم كلیه نادرند و اغلب این تومورها كوچك بوده و اندازه آنها از 1 الی 2 سانتی متر تجاوز نمی كند تومورهای بدخیم كلیه یكی از تومورهای نسبتاً شایع بدخیم بدن انسان هستند چون تومورهای كلیه جزء‌بیماریهای جراحی كلیه بحساب می آیند . از تشریح جزئیات خودداری نموده و فقط بذكر نشانه های بالینی آنها می پردازیم .

نشانه های بالینی : هماتوری مهمترین نشانه ایست كه سبب مراجعه بیمار به پزشك می شود ، درد نیز از علائمی است كه گاهی در ابتدای بیماری دیده می شود ولی اصولاً درد از نشانه های دیررس بیماری است . این درد ممكن است بصورت مبهمی در پشت حی شود كه علت آن پس زدن ادرار در نتیجه فشار حالب ، بزرگ شدن تومور و گسترش آن بدور كلیه و یا خونریزی تومور بداخل خود و فشار به كپسول حس كند و گاهی وجود یك تب خفیف و بدون علت تنها علامت بیماری را تشكیل می دهد . بهترین علامت آزمایشگاهی بیماری وجود خون درادرار است ( هماتوری 9 پرتو شناسی وبخصوص اورموگرافی كمكشایانی به تشخیص بیماری می نماید و بیوپسی نیز نوع تومور را مشخص می سازد .

اورمی

در نتیجه سوخت و ساز مواد پروتئینی در بدن ماده ای سمی بنام اوره بوجود می آید كه این ماده بوسیله كلیه ها دفع می شود . در اثر نارسائی كلیه ها این ماده خوب دفع نشده و میزانش در خون بالا می رود و شخص دچار اورمی می گردد ( میزان طبیعی اوره خون بین 30 تا 40 میلی گرم در 100 سی سی است . )

سبب ها : تمام بیماریهای كلیه چنانچه درمان نگردند و پیشرفت نمایند منجر به اورمی می گردند . انسداد مجاری ادرار و ركود پیشاب بهر علتی كه باشد ( تنگی مجرا ، بزرگی غده پروستات ،‌سنگ ، تومور ، پائین افتادگی كلیه ) ،‌شوك ،‌سوختگی ،‌سموم ، رسوب سولفامیدها در كلیه وحالبها نیز ممكنست موجب بروز اورمی گردند . اورمی دو نوع است حاد و مزمن كه نوع حاد سبب مسمومیتهای شدید غذائی گرفتن ناگهانی لوله های كلیه لخته شدن ناگهانی خون دركلیه ها پس از انتقال خون ناسازگار و شوكهای شدید می باشد .

نانهها : شروع بیماری تدریجی است و در بیماریهای كلیوی نهفته وبا پیشرفت كند ممكن است ماهها و حتی سالها اوره خون كمی بالا باشد بدون اینكه علائم بالینی ایجاد نماید و در برخی موارد ممكنست نشانه هائی چون سستی ، خستگی عمومی ، زیاد شدن ادرار و پولیوری پدید آید . بتدریج كه وضع كلیه ها بدتر می شود اوره بمیزان قابل توجهی افزایش یافته و نشانه هائی مانند سردرد ‌بی اشتهایی ، خون دماغ ، خارش ،‌تهوع و استفراغ ،‌اسهال ، كم خونی ، ‌چرت و خواب آلودگی و سرانجام اغماء بظهور می رسد . در مراحل پیشرفته مقدار ادرار شبانه روز كم می شود فشار خون بالا می رود و ضایعات ته چشمی بروز می نماید كه منجر به اختلال دید می گردد .

درمان بیماری اصلی كلیه نظیر انسداد یا عفونت كه منجر به اورمی گردیده در صورت امكان بایستی درمان گردد برای ازدیاد حجم پیشاب مایعات بمیزان زیاد مصرف گردد مصرف پروتئین باید روزانه به 30 تا 40 گرم تقلیل یابد كه موجب افزایش اوره خون نگردد .

در صورت بالا بودن فشار خون از داروهای پائین آورنده فشار خون و در صورت روز نارسائی قلب از داروهای قلبی تجویز شود ، كم خونی بیمار باید درمان گردد . در اورمی شدید دیالیز صفاقی و كلیه مصنوعی برای كاستن اوره كمك موثری است در مورد پیوند كلیه در صورتی كه دهنده و گیرنده دوقلوی متشابه باشند نتیجه فوق العاده رضایت بخش است .

پرستاری : بیمار بستری می گرد. علاوه بر پرستاری عموی بیمار ،‌تغذیه نیز مهم است در اورمی حاد مصرف پروتئین حذف و در اورمی مزمن كم می گردد. مقدار مایعات مصرف شده و دفع شده اندازه گیری می شود مقدار مایع مصرف شده به حداقل رسیده وبرابر مایع دفع شده 24 ساعت گذشته باضافه 400 تا 500 سانتی متر مكعب محلول گلوكز یا لاكتوز 20 درصد است كه از راه دهان یا بوسیله گاواژ به بیمار رسانده می شود در صورتیكه بیمار استفراغ شدید داشته باشد این محلول از راه ورید به بیمار داده می شود .

اینگونه بیماران مستعد ابتلا به عفونتهای ثانوی هستند و بنابراین باید حتی الامكان آنها را بوسیله روش جداسازی ( ایزولاسیون ) از عفونت محافظت كرد .

سنگ كلیه

سبب ها : استعداد ارثی و فامیلی ، ازدیاد اسید اوریك خون ،‌ازدیاد كلسیم خون بعلت مصرف زیاد مواد كلسیك و آشامیدن آب های آهكی و نداشتن فعالیت كافی بدن ، چاقی ، عفونت دستگاه ادراری از عواملی هستند كه سبب بروز سنگ كلیه می گردند و اغلب نیز علت ایجاد سنگ بدرستی معلوم نیست .

نشانه ها : چنانچه سنگ كوچك بوده وبه نسج كلیه چسبیده باشد علائمی بروز نمی كند ولی چنانچه سنگ كمی بزرگتر بوده و باعث فشار وكشش كپسول كلیوی شود سنگینی و درد مبهمی در ناحیه كلیه مبتلا در زاویه دنده ای مهره ای در ناحیه كمر حس می گردد ولی اگر سنگ حركت كند و در دهانه حالب و یا در خود حالی قرار گیر كند نشانه هائی بشرح زیر بروز كمی نماید :

الف درد شدید و بشكل قولنج در ناحیع كلیه مبتلا كه به طرف اندامهای تناسلی و كشاله ران انتشار می یابد .

ب حالت شوك وعرق فراوان

ج اضطراب و بی قراری بطوریكه بیمار مرتباً وضعیت خود را برای كم كردن شدت درد تغییر می دهد.

د گاهی حالت تهوع و استفراغ

ه تكرار ادرار و احساس تمایل شدید به ادرار كردن

و هماتوری چنانچه سنگ دنداه دار و ناصاف باشد .

ز گاهی نیز عفونت به سنگ كلیه اضافه شده نشانه های عفونت از قبیل لرز ، تب و سردرد و غیره بظهور می رسد .

ح معمولاً رادیوگرافی با ماده حاجب ( اوروگرافی ) وجود سنگ رامشخص می سازد و گاهی عواملی كه موجب عدم ترشح كلیه مبتلا بشوند رادیوگرافی رتروگراد را ایجاب می نماید .

با آزمایش سنگ نوع رسوبات سنگ مشخص می شود و باید موادی را كه در ساخته شدن سنگ دخالت داشته اند از رژیم غذایی حذف كنیم .

مثلاً در سنگهایاسیداوریك باید مصرف پروتئین محدود شود و یا در مورد سنگ كلسیمی ،‌مصرف كلسیم را محدود كنیم .

نارسایی مزمن كلیوی :

بسیاری از بیماریهای مزمن كلیه موجب از بین رفتن سلولهای كلیه می شوند و تا زمانی كه تعداد سلولها برای انجام اعمال طبیعی كلیه كافی باشد مشكلی ایجاد نمی شود اما وقتی تعداد سلولهای سالم به شدت كاهش می یابد ، كلیه ها دیگر نمیتوانند اعمال طبیعی خود را انجام دهند كه به آن نارسایی كلیه می گوییم . به اینترتیب مقدار سموم مختلف خون بخصوص اوره بالا می رود و تنظیم مایعات واملاح بدن بهم می خورد . به علت ناتوانی كلیه در تحریك گلبولهای قرمز كمخونی ایجاد می شود . در اثر از دست رفتن املاح بدن و اسیدی شدن خون ،‌استخوانها ضعیف می شوند و ویتامین D نیز توسط كلیه ها تولید نمی گردد .

بیماری كه دچار نارسایی مزمن كلیه می شود بایداز دستگاه كلیه مصنوعی ( دیالیز ) استفاده كند ، امروزه امكان پیوند كلیه سالم از فرد دیگر وجود دارد ، برای این كار لازم است كلیه فرد دهنده با بدن فرد گیرنده سازگاری داشته باشد .

دیابت با منشأ كلیوی :

همانطور كه در قسمت وظایف كلیه اشاره شد ، عمل تنظیم و تعادل آب بدن یكی از وظایف كلیه است ،‌در هنگامی كه دسترسی به آب كافی نداریم مانع دفع آب زیاد از بدن می گردد و ادرار غلیظ تر می شود ،‌در این بیماری قسمتی از كلیه كه مسئول این عمل است به هورمون ترشح شده از مغز جهت غلیظ تر شدن ادرار پاسخ نمی دهد و ادرار رقیق دفع می گردد .

بنابراین اگر آب كافی در اختیار این افراد نباشد به سرعت آب بدن خود را از دست می دهند و در معرض خطر مرگ قرار می گیرند ،‌این بیماران روزانه چندین لیتر ادرار دفع میكنند .

شش علامت هشدار دهنده بیماریهای كلیه و مجاری ادرار

1 سوزش یا مشكلاتی در حین ادرار ( مثل درد ) این علامتها ما را به عفونت دستگاه ادراری مشكوك می سازند . البته گاهی مشكلات قسمتهای دیگر مثل پروستات نیز سبب پیدایش این علایم می شود .

2 تكرر ادرار بخصوص هنگام شب كه احتمال ابتلا به عفونت ادراری و ابتلا به مرض قند ( دیابت ) با مشاهده این علایم بیشتر است .

3 وجود خون در ادرار یا تغییر رنگ غیر طبیعی ادرار ،‌علل این حالت بسیار متفاوت است ،‌ولی نباید عفونتهای ادراری و سرطان را ازنظر دور داشت .

4 تورم اطراف چشمها ،‌دستها و پاها بخصوص در كودكان این علامت نیز دلایل گوناگونی دارد ،‌اما احتمال بیماریهای كلیه را باید درنظر داشت .

5 احساس درد ناحیه نسبتاً كوچكی ار یك یا هر دو پهلو ، زیر دنده ها ، اگر این درد با حركت شدید نگردد و یا اینكه با علایم فوق همراه باشد ظن به عفونتهای كلیوی را تقویت می كند .

6 افزایش فشار خون ( هیپرتانسیون ) ممكن است ناشی از گرفتاری كلیه ها با عروق اصلی آنها باشد .

در پیگیری و برخورد با بیمار دچار ناراحتی كلیوی باید به بیمار در مورد محدود كردن مصرف نمك آموزش دهیم ،‌مصرف مواد پروتئینی مثل گوشت ،‌تخم مرغ ،‌حبوبات و . به حداقل رسانده شود و به جای آن آب پرتقال ، چای ،‌لیمو شیرین استفاده نماید ،‌بیمار بیشتر استراحت كند و داروهایش را به موقع مصرف نماید ، استفاده از كیسه آب گرم در محل درد باعث كاهش درد می گردد ، باید به بیمار آموزش داده شود به میزان ادرار خود در شبانه روز توجه نموده و در صورت كاهش یا افزایش ادرار كه نشانه اختلال  در كار كلیه هاست ،‌به پزشك مراجعه نماید . ( میزان طبیعی ادرار در شبانه روز 5/1- 1  لیتر است ) .

منابع

 1 مجله بیماریهای خاص پیش شماره اول اردیبهشت 77 ص 51

 

 

 

نوشته شده در تاریخ دوشنبه 11 آذر 1387    | توسط: محمد حسین م    | طبقه بندی: رایانه، موبایل،     | نظرات()